Stilte als meesterwerk

Stilte in de liturgie

Het onderwerp is stilte, stilte in de liturgie. Er zijn liturgische tradities waar dat een vertrouwd en onmisbaar onderdeel is van de kerkdienst. Zonder stilte geen liturgie.
Er zijn er ook waar stilte als vaste liturgische handeling ontbreekt. En als het dan al eens gebeurt – zo maakte ik meer dan eens mee – vertelt de voorganger eerst precies wat je met die stilte moet en wat voor moois je dan zal overkomen. En dan volgt een minuut stilte die niet meer is dan het ontbreken van geluid.

Tja, in een liturgische context waar hoofdzakelijk woorden klinken, is stilte bepaald niet gemakkelijk. Stilte vraagt om… stilte. Een lege, witte pagina. En dat is wat anders dan niets.

Het meesterwerk van Krokodil

Er is een mooi verhaal van Max Velthuijs (die van de prentenboeken over Kikker). Olifant wil een schilderij kopen van Krokodil, een kunstenaar. Omdat hij niet kan kiezen, schildert Krokodil een prachtig, volledig wit doek. Raar natuurlijk, maar als het eenmaal in zijn huis hangt, merkt Olifant dat er van alles te zien is: een Hollands molentje, een tropische zonsondergang, blauwe bergen, een eindeloze zee … Hij is blij en tevreden. Tot er een slapeloze nacht aanbreekt. Olifant verlangt naar zijn schilderij, dat in de woonkamer hangt en niet in zijn slaapkamer. Maar opeens ziet hij ook op de muren van zijn slaapkamer de mooiste afbeeldingen voor zich. Dan wordt Olifant boos, blijkbaar is zijn schilderij puur bedrog. ‘Je mag ruilen,’ zegt Krokodil, als Olifant verhaal gaat halen. Maar opnieuw kan hij niet kiezen. Op geen enkel schilderij is zoveel te zien als op het witte doek, het is steeds maar één afbeelding. En dan beseft Olifant dat zijn schilderij heel bijzonder is, het laat dingen zien die hij zelf nooit het kunnen bedenken. ‘Krokodil, nu begrijp ik dat jouw meesterwerk mijn leven heeft verrijkt.’

Stilte als meesterwerk

Stilte is als het prachtig witte schilderij van Krokodil, als een lege witte pagina. Het is een gezamenlijke woordenloosheid die mag duren zo lang als nodig is. ‘Stilte is geen nulstand. Stilte is vol inhoud,’ schreef Per-Anders Hellqvist en als musicoloog en radio-producer wist hij heel goed waar hij het over had. ‘In de stilte wordt onze dagelijkse akoestische deken weggenomen. Dan worden we opeens de onverwachte rijkdom daaronder gewaar, zoals een diepzeeduiker de wonderen van de zeebodem ontdekt.’

Duik in de stilte

Ik kwam dit citaat een jaar of wat geleden tegen in een boekje van de Zweedse voorganger Tomas Sjödin. Hellqvists typering is hem dierbaar, zegt Sjödin. Want: ‘stilte is geen lege en kale kamer waarin ik door stilzitten een beter mens word. Het is als een duik in een element dat wemelt van leven, variatie en schoonheid. Je komt onder de oppervlakte van het bestaan. Duiken in die uitgestrekte stilte kan sluimerende herinneringen tot leven wekken; biedt ons de kans dat we de goudader die door ons leven loopt, ontdekken, die grootsheid die zonder stilte nooit de kans krijgt om tot leven te worden gewekt. Maar je moet het wel wagen om te duiken.’

Durf

Het liefst had ik je het verhaal voorgelezen, zodat je met je ogen dicht had kunnen luisteren en er beelden voor je waren verschenen. Denk daarom een tijdje in stilte over het witte meesterwerk na. Want stilte kan net zo’n meesterwerk zijn.

En ben je voorganger, predikheer of predikdame? Vervang dan vanaf nu minstens een kwart van je woorden door wit, door stilte. Zo kan het geluid van de stilte werkelijk tot klinken komen. Geef het de tijd. Wie weet zal er dan het gefluister van een zachte bries te bemerken zijn…

Durf het aan. Duik!

Meer over liturgie en stilte is te vinden in de Notitie Stilte in de liturgie: Notitie Stilte in de liturgie – Kerkpunt

Deze blog is geschreven door Anje de Heer.

Beide citaten komen uit Tomas Sjödin, Het geluid van de stilte. Heerenveen 2021